NAJU, un niño ye’kuana
Share

Naju no quiere dormir, es el título de uno de mis cuentos infantiles y está disponible en español, desde finales de octubre de 2020. Un año, que en mi opinión y a pesar de los avatares que nos deparó, fue un buen año para el libro, para la lectura y en particular, para la literatura infantil. Una tendencia que se ha mantenido hasta el presente.
La edición en ye'kuana es la versión más reciente y puede leerse al final de esta publicación, y pronto estará disponible en modo interactivo. La tradución estuvo a cargo de un grupo de docentes ye'kuana del Alto Orinoco, coordinado por Irmer Mendoza y convalidado por los ancianos.
Anteriormente, para finales del 2021 publicamos una edición especial en euskera en tapa dura y la traducción al inglés, ambas disponibles en Amazon. Espero que pronto esté disponible en japonés, italiano, gallego, catalán y otros idiomas.


Una de las cosas más emocionantes que nos ocurrió en el 2021 fue que Naju fuera invitado por el Prof. Jun Ishibashi a ser leído en la Universidad de Rikkyo (Japón) donde él dirige un departamento. Ese año, el Prof. Ishibashi tenía también la responsabilidad de elaborar el concepto de una de las publicaciones de la Universidad de Tokyo y se decidió por la cestería ye’kuana, el pueblo indígena al que pertenece Naju.
Así que en la portada de dicha publicación aparecen dos de las ilustraciones del libro, con su respectiva referencia, junto a sus fotografías de las cestas y unos breves textos sobre cestería ye’kuana, en japonés e inglés.

Naju no quiere dormir, es una obra corta, de menos de 40 páginas totalmente ilustradas, narrada en un lenguaje sencillo y directo que a su vez contiene algo de esos elementos simbólicos que caracterizan a la rica diversidad humana. Hay en ella muchas cosas no escritas ni descritas que se muestran a través de las imágenes y se asoman sugerentes entre las palabras.
Diseñado e ilustrado por Yanira Calvo Torres, una joven artista navarra, quien logra, con una técnica mixta que simula el esgrafiado, imprimirle un carácter especial a Naju y a su familia; a la selva, a la oscuridad y a sus otros habitantes reales e imaginarios.

Yanira impartiendo un taller en la Biblioteca de Navarra.
No es la primera vez que escribo sobre la infancia entre los ye’kuana, ya lo hice cuando publiqué “Trama, mitos y cestería ye’kuana” (1988), donde incluí un dossier sobre como las niñas y niños aprenden de sus mayores el arte de la cestería y la importancia que esta tiene en su educación y en su posterior vida social como mujeres y hombres adultos. Dossier que cuenta con las ilustraciones del desaparecido amigo Juan Rodríguez, y que unos cuantos años después se publicó como “Wiyu, la serpiente emplumada y otros mitos ye’kuana” (Alfadil 1994) y disponible ahora en esta web.
Actualmente, los ye’kuana son también uno de los pueblos indígenas más gravemente afectados por la minería ilegal y por la presencia de irregulares y narcotraficantes en su territorio. Un pueblo que se ha reconocido a sí mismo como los “no conquistados” y cuyo gentilicio y cultura están siendo seriamente amenazados.
Mi compromiso con este tipo de publicaciones infantiles es promover el conocimiento, la comprensión y el respeto por el valioso legado cultural de los pueblos indígenas de Venezuela y otros países de América. De igual manera, contribuir con sus procesos de reafirmación étnica y defensa de sus derechos.
NAJU TÖJÄKÄJENE TONNÖKÖSE’DANA

Naju jatadöna etäda chuutaka inña na yaawä konojojedeanma, yätäna töwökänma, amunchekäjene, änedanmaja. Yätä yaawä ijinmä känamoicho tooni ä’ttä ajojonño. Äsa töwö kawotonño, waju adö, manasa adö kenmaja inñataje amähajä.
Naju anotochädö nawanai eduwa. Awadenato töjäkäjene nönökade täwötöjo. Chäwötö tökahajäna yaawä chökwäkotodea. Ajojoda, sekädanmaja. Chamudu könkanichäi chäwötö wadeku ejoiyajäke ñotö, yenö niñatödökomoke. Tajededatoke, wansude towö, kadutu nönhe. Yaawäne edä anooto kadutujedana kaju dawä.
Nunä je’dana koijaicho, töjena yaawä tamedädä. Shidiichä nöweijodökenmana tawane chutakana. Shidiichä nejakato, nännanöhatodea. Yawädeanma, Naju enemadöjedea na yaawä tötötajähankädä äshikija töwejakase töweijäkä chäjadänñe.
Yawäne yumö mönatata nadua, dhamädö jäkä najäiya yaawä adädö wetä eduwato chäwötöjo. Inñäkä, ñotö wato nemjana yäkunotojo koijaicho wadadädä.
Naju nejatata, tönkadekäkä ene’majähankädä, näniyannuka önöjai töweichö onejadö.
Yotonnoma najänta yätajätödö koijai. Makashana wämannäjödö, konmjakä wetömödökomo,makashana, jiyana, jidijidi, kuwi, kuwi. Naju näkatonka yaawä kanno wewodoichadökomoke.
Nätadea yaawä täwötöjonno töjaduichö Naty, ewötöjo töwonkudu wetä, yäjene ijaduichö joje nänködöa. Töjodedö tumeha tooni, ijatononmaja yaawä, najanömjähadea shidishidi nönhenmädä, mädäje Naju änönojodana. Mädäjejene Naty ewötöjonno näsekadea, tömö ewötöjo tötädö wetä.
Yömö tänawä nödöha, nemöta yaawä inñöködökwakä. Mädäje Naju ashichana tänkanodeda nöchöta yaawä, tönnökenmaja, töwä yätajäkänma… ööö, ööö, ööö.
Naju nökatonkadea yaawä mado wedowödö nönhe yätadö yeijäkä, töwä enetöda andewäwä anooto awä chutaka.
Yawääne, mado jönö mä’dä, JödöJödömäJönömaja. Yumöne täta nönöka, Naju tönnökösejödöna, önöjaichanena na yaawä!
Naju nishankwa yaawä tömö, senä ewötö wadädä tötädö weijäkä yawääne aneja chäwötöjona.
Ñotö wato udedöjena daimaja, Naju nöta yaawä chäwadädä.
—¿Akene mädi? —ke nekanmaja ñotö?
—!Tosade’wa mado wiñonta! Nönojoda’na.
—Madojeda´na etä akenmädä. Atamudu könennojai töwaichöke
—Jaja’ne nönöka mädäje nönöka, odoodo,odoodo,odoodo, ¡Mado nönhe!
—¡Jajajaai!, madojonö mädä. Amädä äjäkäjene ännötojo dötä aweichä mädä eduwa… awenejenkadö mädö, Naju; kunaichanma ajojo mädöha, ätäse made yaawä esenönhe chutaka koijai, äjäkäjene. Yäjene yaawä töjenade inña tamedädä.
—Aaah, yawäne waköjeda töjatona…
—¿Nekäse awaköjedanai?
—¡Änedad öwä yeijäkä, täkatonñe yeijäkä jooje!
—Naju. Numa nädöi etä töjato, numadeanmaja. Jenadädea Wanadi wä amodenädö shi, sidichö, owajodädea. Amädä adamodetane anö wenwaka, ajaduichö könamudetaichö nönhenmaja, eduwa adakonokä nenuichönmaja, madä’na yaawä tamedädä töje awenejenkadökomo jäkänchädä.
—¿Töje?
—Ehh, töjena, noono okoño wakä dadödö ñatötänö töweiye naichöje. Töjenmaja yaawä tamedä noono weichökwakä. Yawääne shii womomödawä, koijaicho ne’ha, könnötokomo, köwädetatokomonmja. Könnökato ashicha, köwänetökomo ahí kadeuwato, ñanno akenatodö jadäiñe etä. Mödeshichä wodiñamoko, dhanwakomokä, odokajakomo, chuutanmja, tamedädä kijunmato ashicha köwädetadökomo töjenadö antawä, iñanmaja köjodudukomo wädödö wetä, katönähatodea yaawä…
Naju netajäha tönotö wade´wödö, tösadedana yaawä. Näniyanuka, tamjäne tönnöködöjenma. Ñotö tänawä nödöha, ijatatädö wetä chäwötökäjo tajededatojo. Eduwane Naju nönöka töjäkäjene, ajojokä, ajojokäjene na yawä…

Naju, dhanwakä mädä anejakomo jojakomo mudeshichä dhanwakomo, wodiñamokä natodöjakomomaja, jatawä natodö amazona dewä. Dhanwakä ye´kwana´kä tösejekato, tösade´damja anejakomo dhanwakomo, wodiñamokä nönhemaja edä nonodö dewä. Amazona dewä jatakomo´na, namöhatodea yaawä ä’ttä ajojokomo tujumä weichojo töjinmä jadänñe. Yääjene yaawä, adä’däñe nätäsetato sotto töweichokomo nönhe.
Ä’ttä taka annawäne, imududu dötä nönöka yaawä chamudu, inchomodökomo jaiñone. TöjäkäJenenñe yaawä mödeshi tödemjönökomo yätä nönökato, ñannokene ajichotajakomo senötonkomo jadä nönökato töwätöñonodö komo to’na todöjone.
wämukanä töjäkäjene wönönä jäkä täwötöjo, mädä iyä yaawä jooje tödöhemö äwäiñe wodiñamokä, dhanwakomokämaja töwätäsetotokomoje ajojä töwädödökomo to´na tödöjoone. Töwadänñe töwechökomo nönhe, aneja anontöjaicha´na, edekwanömjaicha, ijiyemejachamaja, ichankädä. Edäjene yaawä, ijuntakädädä tötajänä nadea, tödakomo adädä nönökato ä’ttä taka. Chäwadönñe´na chäwötokomo wato ejodakäkä, ajojo yeichöna yaawä, wodinñamo nedachato Naju notökä nadöjato. Tödato töjäkäjene töweseñe töweyajäkäñe nötato chutaka ämannähe, nakwakajenma, mädäje, nu’dä töweichokomo nadähato…

